Przyroda w skali mikro jest doprawdy niezwykła. Jesienią, kiedy świat przybiera ciepłe barwy żółci, czerwieni i brązów w szczególności można dostrzec, że te małe rzeczy stają się jakby badziej zauważalne, zwłaszcza na liściach. Czym są galasy i wyrośla, które się na nich pojawiają?
Liść z dziwnym tworem
Słoneczna jesienna aura wraz z przebarwiającymi się na żółto, pomarańczowo, czerwono i brązowo liśćmi zachęca do spacerów na łonie przyrody. Kolorowe liście przyciągają naszą uwagę i niejednokrotnie podczas spacerów podnosimy z ziemi te ciekawiej wybarwione by przyjrzeć się im z bliska. Czasem wśród nich zdarza się liść, na którym wyrosły dziwne twory… Zwłaszcza na liściach dębu można często spotkać, tak zwane, dębowe jabłuszka. Nie są to jednak owoce, a wyrośla, czyli nieprawidłowo rozrośnięte tkanki liścia. Ich powstawanie związane jest z obecnością owadów lub roztoczy.
W nieco szerszym ujęciu do galasów zalicza się też twory powstające na roślinach w wyniku działania wirusów, bakterii, grzybów i nicieni. Galasy powstają nie tylko na liściach, spotkać je można również na łodygach i korzeniach roślin.
Galasowe jabłuszko na liściach dębu
W przypadku dębowych liści najłatwiej zauważyć okrągłe, ponad centymetrowej wielkości kule o barwie zielonej, żółtej, czerwonej lub brązowej (w zależności od stadium rozwoju) powodowane przez niewielką błonkówkę galasówkę dębiankę nazywaną też jagodnicą jabłuszko.
Samica tego niewielkiego owada składa jaja na tkankach dębu. Wykluwająca się larwa wytwarza substancje chemiczne pobudzające roślinę do tworzenia wyrośli. Larwa zamknięta wewnątrz „jabłuszka” jest chroniona przed drapieżnikami i czynnikami pogodowymi. Jednocześnie ma również pożywienie „pod nosem” czyli wewnętrzną bogatą w białka, skrobię i lipidy warstwę wyrośla. Galasówka dębianka w ciągu roku ma dwa pokolenia rozmnażające się płciowo i bezpłciowe. Dłużej leżące na ziemi galasy mają widoczne otworki, którymi owady dorosłe wydostały się na zewnątrz.
Niesmaczny galas
W galasach kumulują się obecne w liściach dębu garbniki, które powodują, że wyrośla są dla zwierząt bardzo niesmaczne. Chroni to ukrytą wewnątrz larwę przed zjedzeniem ale sprawia też, że galasy dębowe były w przeszłości wykorzystywane w medycynie na krwawienia, opuchliznę i do dezynfekcji jamy ustnej.
Na liściach dębowych spotkać możemy też wyrośla innych gatunków jak nieco mniejsze galasy z czerwonawym wzorem należące do galasówki długobrzuszki czy dyskowate wyrośla rewisia dębowego.
Jak uzyskać atrament do pióra?
Dawniej galasy dębowe wykorzystywano też do wytwarzania atramentu. Zawarte w wyroślach dębowych substancje w połączeniu z siarczanem żelaza II silnie reagują tworząc intensywnie czarną barwę. Po dodaniu do takiej mikstury spoiwa, na przykład gumy arabskiej (wydzieliny afrykańskich akacji) powstawał powszechnie używany niegdyś atrament.
Galasy nie tylko dębowe
Galasy liściowe możemy spotkać nie tylko dębie, występują one też na przykład na liściach buka. U tego gatunku spotkać można niewielkie wyrośla w kształcie łezki powodowane przez pryszczarka bukowca – niewielką muchówkę przypominającą nieco komara czy maleńkie włochate wyrośla hartigiolówki bukowej.
Warto przyjrzeć im się z bliska
Jeszcze inne wyrośla znajdziemy na liściach klonu czy lipy, a wyrośla to tylko jedna z ciekawostek, na które możemy trafić oglądając z bliska jesienne liście. Są jeszcze uszkodzenia liści spowodowane żerowaniem owadów (różnorodne otworki lub zeszkieletowanie liści) czy korytarze wygryzione przez larwy owadów minujących, czyli tak zwane miny.
Naprawdę warto przyjrzeć się opadającym jesiennym liściom z bliska! Niech ta zachęta stanowi zaproszenie, aby lepiej poznawać nie tylko wielkopolskie parki krajobrazowe, ale i swoje otoczenie.
Oprac. Karolina Ferenc – edukatorka z OEP w Chalinie
Fot. K. Ferenc
Artykuł ukazał się w Magazynie Krajobraz 4/2023. Zapraszamy do lektury tego i pozostałych numerów!!