Zabytki te znane i mniej znane
Kiedy myślimy o zabytkach to najczęściej przychodzą nam do głowy te najbardziej znane, zarówno w Polsce, jak i na całym świecie. Jedne są bardziej rozpoznawalne, inne mniej, ale wszystkie są równie ważne – niezależnie od swojej rangi czy miejsca występowania.
Planując wycieczkę do Egiptu chcemy na własne oczy zobaczyć starożytne piramidy w Gizie, w Chinach zdobyć Wielki Mur Chiński, a w Paryżu zwiedzić słynną perłę gotyckiej architektury, czyli katedrę Notre Dame. Co najmniej raz w życiu wypadałoby zobaczyć Zamek Królewski na Wawelu czy Stare Miasto w Warszawie lub Kopalnie Soliw Wieliczce . W Wielkopolsce i na terenie wielkopolskich parków krajobrazowych zabytkowych miejsc i obiektów nie brakuje. Zabytkami w Zespole Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego są chociażby budynki Ośrodka Edukacji Przyrodniczej w Chalinie i w Lądzie.
Święto zabytków i osób z nimi związanych
18 kwietnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków. Święto to zostało ustanowione w 1983 roku przez Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków (ICOMOS). W tym dniu szczególną uwagę zwraca się na zabytki mające szczególne znaczenie dla całych narodów, ale i dla lokalnych społeczności.
W ramach Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków chcielibyśmy zwrócić Wasza uwagę nie tylko na najważniejsze miejsca na polskiej mapie zabytków, ale i na obiekty ważne dla lokalnych społeczności, do których należą m.in. kapliczki, krzyże przydrożne czy figury świętych. Takie obiekty rzadko indywidualnie wpisywane są do rejestru zabytków. Mimo tego, część z nich posiada taki status, co podkreśla ich wartość historyczną, artystyczną i kulturową. W większości jednak ujmowane są w ewidencji zabytków lub znajdują się w granicach obszarów objętych ochroną konserwatorską.
W tym dniu nie sposób nie docenić działalności osób zaangażowanych w opiekę nad dziedzictwem kulturowym, niezależnie czy chodzi o zabytki nieruchome czy ruchome. Do grona specjalistów w tym zakresie należą m.in.: konserwatorzy, archeolodzy, historycy sztuki i architektury, urbaniści i zarządcy oraz społeczni opiekunowie takich obiektów. Ich cel jest jeden: zachowanie ich dziedzictwa na rzecz przyszłych pokoleń. Wszak każdy obiekt uznany za zabytkowy, czyli posiadający wartość historyczną, artystyczną lub naukową, jest świadectwem minionych czasów i ludzi z nim związanych, a także ważnym elementem narodowego dziedzictwa i tożsamości.
Ochrona prawna zabytków i ich klasyfikacja
Najwyższym rangą aktem prawnym w Polsce regulującym kwestie ochrony zabytków jest ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jest to dokument regulujący przedmiot, zakres i formy ochrony zabytków, zasady opieki nad nimi, a także tworzenie krajowego programu ochrony zabytków.
Nadzór główny nad zabytkami sprawuje działający z ramienia Ministra Kultury Generalny Konserwator Zabytków, natomiast na poziomie regionalnym funkcję tę pełnią Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków.
Wśród form ochrony zabytków wyróżniamy: wpis do rejestru zabytków, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego oraz ochronę w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Do prostszych form ochrony należy gminna ewidencja zabytków.
Do zabytków zalicza się zarówno obiekty nieruchome, jak i ruchome. Do tej pierwszej kategorii należą wszelkie budowle i zespoły architektoniczne, a także przydrożne figury czy krzyże, a do drugiej – np. dzieła sztuk plastycznych, instrumenty muzyczne czy elementy wyposażenia budowli lub wystrój architektoniczny.
Wielkopolskie Pomniki Historii
Tytuł Pomnika Historii to najwyższej rangi wyróżnienie dla zabytków w Polsce, które przyznawane jest obiektom o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego naszego kraju. W Wielkopolsce status ten jak dotąd nadano jedenastu obiektom, z czego trzy znajdują się na terenie wielkopolskich parków krajobrazowych. Są to:
- zespół pałacowo-parkowy w Rogalinie (Rogaliński Park Krajobrazowy),
- zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą (Nadwarciański Park Krajobrazowy),
- wyspa Ostrów Lednicki (Lednicki Park Krajobrazowy).
To naprawdę wyjątkowe wyróżnienie, które podkreśla ich znaczenie w skali całego kraju.
Mała architektura sakralna w Lednickim Parku Krajobrazowym
W listopadowym arytkule „Śladami wiary” przybliżyliśmy znaczenie małej architektury sakralnej oraz działania pracowników z Zespołu Ochrony związane z inwentaryzacją takich obiektów na terenie Lednickiego Parku Krajobrazowego.
Obszar Lednickiego Parku Krajobrazowego to nie tylko kolebka naszej polskiej tożsamości i państwowości, ale również miejsce, w którym kapliczki, krzyże przydrożne czy figury świętych od wieków wpisują się w lokalny krajobraz. Jest ich całkiem dużo, bo ponad 40. Rzadko posiadają indywidualny wpis do rejestru zabytków. Zazwyczaj są ujmowane w gminnych ewidencjach zabytków lub znajdują się na obszarach objętych ochroną konserwatorską – np. w krajobrazie kulturowym otoczenia Ostrowa Lednickiego. W jego przypadku szczególne znaczenie ma właśnie fakt uznania otoczenia za krajobraz kulturowy w rejestrze zabytków, który obejmuje również te drobne, lecz znaczące elementy dziedzictwa.
Lednicki Park Krajobrazowy administracyjnie obejmuje obszar gminy Pobiedziska w powiecie poznańskim oraz trzech gmin z powiatu gnieźnieńskiego: Łubowo, Kłecko i Kiszkowo. Gminne ewidencje zabytków na tym obszarze obejmują szerokie spektrum obiektów – od stanowisk archeologicznych przez zespoły dworskie i zabudowę wiejską po cmentarze, kapliczki i figury przydrożne. Szczególnie liczną grupę stanowią tutaj właśnie cmentarze i pozostałości po dawnych folwarkach. Obiekty małej architektury sakralnej to ważny element uzupełniający ten krajobraz kulturowy.
Figury świętych na postumentach
Najbardziej rozpowszechnioną formą małej architektury sakralnej w Lednickim Parku Krajobrazowym są figury świętych osadzone na postumentach. Najczęściej poświęcone zostały one Maryi, Jezusowi lub św. Wawrzyńcowi. Nie jest to jednak regułą, a dobrym tego przykładem jest figura św. Benona w Dziekanowicach . Święty Benon nie należy do często przedstawianych postaci, jednak również on znalazł swoje miejsce w krajobrazie sakralnym tego regionu. Figura została wzniesiona w 1994 roku jako pamiątka 25-lecia działalności Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Instytucję tę powołano w 1969 roku, początkowo pod nazwą Muzeum Początków Państwa Polskiego.
Z kolei kapliczka przydrożna w Komorowie, wzniesiona około 1946 r., zlokalizowana przy drodze prowadzącej do Sławna jest obiektem wpisanym w gminną ewidencję zabytków. Jest kapliczką w formie postumentowej, w której wnętrzu znajduje się figura Maryi z zawieszonym na szyi medalikiem. Przystrojona jest kwiatami, a otaczające ją lilaki i domy sprawiają, że doskonale wpisuje się w tradycyjny wiejski krajobraz. Będąc w okolicy warto zatrzymać się na moment i dać sobie chwilę, na obejrzenie tej kapliczki.
Kapliczka przydrożna w Komorowie
Jadąc drogą ze Skrzetuszewa w kierunki miejscowości Głębokie, po lewej stronie drogi możemy zobaczyć figurę Maryi z berłem usytuowaną na postumencie. Można wysnuć wniosek, że jest ona bardzo ważna dla lokalnej społeczności. Często wokół niej znajduje się dużo kwiatów i innych przedmiotów, takich jak znicze. Sama figura również wyróżnia się na tle architektury sakralnej Lednickiego PK. Maryja trzyma dzieciątko Jezus, na głowie nosi koronę, a w ręku trzyma berło. Jest to symboliczne przedstawienie Maryi jako Królowej Polski.
Maryja z Buławą w Skrzetuszewie
Na skrzyżowaniu wśród pól, w miejscowości Sulin możemy natknąć się na kapliczkę przydrożną w pomarańczowo-żółtych barwach z figurą Maryi w środku. Kapliczka wpisana jest w gminną ewidencję zabytków, dziś nadgryziona zębem czasu, stojąca samotnie na uboczu, niegdyś musiała mieć dużą wartość dla lokalnej społeczności. Obserwowanie takich zabytków skłania do refleksji. Czy zastanawialiście się kiedyś, jak wiele rzeczy mogło się dziać wokół tej ponad 80-letniej kapliczki?
Złota kapliczka w Sulinie
Poznaj polskie zabytki z serwisem zabytek.pl
Polecamy zajrzeć na portal zabytek.pl prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, a de facto współtworzony także przez zarejestrowanych na nim użytkowników. Umożliwia on w nowoczesny sposób pozyskać informacje o polskich zabytkach. Można poznać opisy, materiały archiwalne i multimedialne, modele 3D czy filmy dokumentalne. Co więcej, możliwe jest współdzielenie się swoimi opisami obiektów i ich zdjęciami, a także wytyczać sobie szlaki wycieczek po obiektach i tworzyć listy miejsc ulubionych.
Podsumowanie
Zachęcamy, aby w Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków na moment zatrzymać się przy przydrożnej kapliczce lub krzyżu i spojrzeć na nie, nie tylko jako na element krajobrazu, ale jak na świadectwo historii, wiary i tradycji lokalnej społeczności.
Takich miejsc, często niepozornych, ale niezwykle cennych jest bardzo wiele w Wielkopolsce, jak i w całej Polsce. To nasze dziedzictwo, którego ochrona i popularyzacja wymagają zaangażowania zarówno instytucji, jak i lokalnych społeczności.
Oprac. Natalia Marciniak-Musiał, Patrycja Walczak