,,Ptaki cwaniaki” – ptasie sposoby na okres godowy

Nic bardziej mylnego, mimo unoszącej się w powietrzu aury wszechobecnych żartów i dowcipów, pragniemy zaproponować równie ekscytujący, a do tego zupełnie prawdziwy temat związany z Międzynarodowym Dniem Ptaków, którego obchody pokrywają się właśnie ze świętem wszystkich dowcipnisiów.

Co wyróżnia ptaki?

Ptaki, to niesamowita gromada zwierząt, od pozostałych różni je niezliczona ilość unikalnych przystosowań, które często bardzo się różnią nawet w obrębie jednego rodzaju. Zdolność aktywnego lotu, ciało pokryte piórami, kości pneumatyczne, a to tylko część super mocy dzisiejszych bohaterów. Wiosna już coraz pewniej zagościła w krajobrazie Wielkopolski. Razem z nią przyszedł także czas na ptasie amory, czyli okres godowy. W tym wyjątkowym czasie w roku, przedstawiciele najróżniejszych gatunków dają z siebie wszystko, aby tegoroczne lęgi zakończyły się jak największym sukcesem. Zanim jednak przyjrzymy się lęgom, warto zwrócić uwagę, na jedno z przystosowań, które wśród ptaków występuje w wyjątkowo, spektakularnym wydaniu. Mianowicie mowa o dymorfizmie płciowym – cesze, która polega na widocznych różnicach morfologicznych (w wyglądzie) między osobnikami płci żeńskiej i męskiej w obrębie jednego gatunku. Zjawisko to w konsekwencji prowadzi do przyjmowania przez nie na przykład różnych od siebie form barwnych, które umożliwiają im wzajemną identyfikację płci oraz niekiedy decydują o sukcesie rozrodczym. Toki stanowią rytualne zachowania godowe, które w zależności od omawianego gatunku mogą się drastycznie różnić. Obejmować mogą one zarówno taniec godowy, prezentację najbardziej imponującego upierzenia, ale także cały szereg innych niesamowitych zwyczajów, które potrafią wprawić w zachwyt nawet ludzi o bardzo bujnej wyobraźni.

Z naszego podwórka

Jednym z gatunków występujących w krajobrazie Wielkopolski jest bielik (Haliaeetus albicilla). Ptaki te znane są ze swojej monogamii, co oznacza, że dobierają się w pary na całe życie. Natomiast najbardziej spektakularne są ich loty godowe, kiedy to para leci wysoko w górę, szybuje a następnie chwytając się szponami spada wykonując przy tym wielokrotne obroty. Jest to niesłychanie widowiskowe wydarzenie, któremu towarzyszą głośne nawoływania przypominające wysokie, piskliwe okrzyki. Bieliki są silnie przywiązane nie tylko do swoich partnerów, ale także do terytorium. Wykorzystują to samo gniazdo latami, corocznie je rozbudowując. Para przed rozpoczęciem sezonu lęgowego zbiera w tym celu gałęzie oraz mech i trawę, którymi jest ono wyściełane. Po wielu latach takiego użytkowania konstrukcja może ważyć nawet kilka ton i mieć ponad 2 metry średnicy!

Innym przykładem ptaka, którego spotkać możemy chociażby w Nadwarciańskim Parku Krajobrazowym jest remiz zwyczajny (Remiz pendulinus), który dzięki swoim unikatowym umiejętnością nazywany jest ptasim inżynierem. Samce remizów tkają misternie wykonane gniazda, które wykonują przy użyciu puchu topolowego i wierzbowego. Zazwyczaj są one zlokalizowane na cienkich gałązkach nad wodą, co stanowi dodatkowe zabezpieczenie przed potencjalnymi intruzami. W okresie godowym samce przygotowują więcej niż jedno gniazdo, gdyż często łączą się z więcej niż z jedną partnerką. Samice skrupulatnie oceniają utkane gniazda jeszcze zanim zostaną one dokończone, a po wybraniu partnera kończą je wspólnie. Gniazdo remiza jest naprawdę niesamowite, gdyż często posiada więcej niż jedno wejście. Dodatkowe wejście stanowi swoistą zmyłkę dla potencjalnego drapieżnika, który, po wejściu w „ślepy” zaułek często zrezygnowany odchodzi.

Kolejnymi bohaterami zasługującymi, na szczególną uwagę, ze względu na widowiskową szatę godową samców, ich spektakularne walki oraz intrygujące zjawisko mimikry, są bataliony (Calidris pugnax). Mimikra jest zjawiskiem występującym w przyrodzie, które dotyczy głównie bezbronnych zwierząt, upodabniających się do innych np. jadowitych, aby uniknąć ataku ze strony drapieżników. Jak wygląda ona w tym przypadku? Wszystkie samce na wiosnę wybarwiają się w piękne i unikatowe dla każdego osobnika kolory (od jasnych odcieni brązu i złotego, nawet po czarne). Następnie udają się na tokowiska (miejsca, gdzie odbywają się rytualne walki). Zazwyczaj są one zlokalizowane w okolicach bagien i podmokłych łąk. Mimikra u batalionów (Calidris pugnax) natomiast polega na tym, że niektóre, słabsze samce, aby uniknąć ataku ze strony silniejszych upodabniają się wizualnie do samic, tym samym zwiększając swoje szanse na uczestnictwo w rozrodzie. Samice obserwują walczące i nastroszone samce i dokonują wyboru docelowego partnera. Samce natomiast uczestniczą jedynie w trakcie zapłodnienia, a wicie gniazda, wysiadywanie jaj oraz opieka nad potomstwem spoczywa na samicach.

Ostatnim przedstawicielem rodzimej awifauny¹ w dzisiejszym zestawieniu jest głuszec (Tetrao urogallus). Swoje tokowiska co roku odbywa w stałych miejscach, w starych borach sosnowych lub mieszanych. Samce (koguty) przylatują pod wieczór, a samice (kury) dołączają nad ranem. Tym natomiast, co u głuszców jest najbardziej wyjątkowe, to ich pieśń godowa. Złożona jest ona z czterech części: klapania, trelowania, korkowania i szlifowania. W trakcie wykonywania ostatniej fazy (szlifowania) koguty są praktycznie zupełnie głuche, skąd też według niektórych źródeł pochodzi ich nazwa. Następnie prezentują upierzenie, samce bowiem posiadają piękne wachlarzowate ogony, które pokazują swoim potencjalnym partnerkom, poprzez obniżanie skrzydeł oraz stroszenie piór. W trakcie trwania tokowiska samce wykazują się dość wysokim poziomem agresji, na ogół to jednak łagodne ptaki. Warto pamiętać, iż okres tokowiska jest kluczowy dla powodzenia lęgów, a wszelkie sytuacje niepokojenia czy płoszenia tych zwierząt są zabronione.

Cudaki nie z tego świata

Świat ptaków pełen jest niezwykłych osobliwości i niesamowitych przystosowań, celem przyjrzenia się niektórym z nich zapraszam na krótką podróż dookoła świata.

Kwietniową kartę naszego kalendarza, nieprzypadkowo zdobi interesujący pierzasty jegomość – sroczek białołbisty (Kittacincla malabarica stricklandii) endemiczny ptak występujący na Borneo, którego wyjątkową taktyką na podbicie serca samiczki jest dynamiczne i zamaszyste rozwijanie ogona na kształt wachlarza, połączone z gwałtownymi ruchami pionowymi (z ang. flicking). Ponadto samce wykonują specyficzne loty godowe polegające na wznoszeniu się opadaniu. Niekiedy potrafią także zawisnąć w powietrzu przed samicą. Jeśli ta jest dostatecznie zainteresowana charakterystycznie unosi ogon dając samcowi znać, że jest gotowa przystąpić do rozrodu.

Altannik lśniący (Ptilonorhynchus violaceus) gatunek pochodzący ze wschodniego wybrzeża Australii posada ciekawą taktykę mającą zachęcić samice, aby to właśnie jego wybrała na swojego partnera. Przygotowuje na ziemi specjalną konstrukcję – altankę. Całe otoczenie altanki przyozdobione jest przez samca, różnymi ozdobami, które skrupulatnie układa w jej obejściu a preferowanym kolorem jego ozdób jest niebieski. Następnie swoim śpiewem wabi samicę, a ta zanim przyjmie zaloty, czasami spędza w okolicy nawet do 3 tygodni.  Mimo tego ciekawego rozwiązania po zapłodnieniu samica odlatuje w korony drzew i samodzielnie wije gniazdo, gdzie po 3 tygodniach wysiadywania jaj wykluwają się pisklęta, które również sama karmi i chroni przed niechcianymi intruzami czy drapieżnikami.

Sześciopiór czarny (Parotia sefilata) to kolejny niesamowity gatunek ptaka pochodzącego z Nowej Gwinei, u którego oprócz wyraźnie zaznaczonego dymorfizmu płciowego, występują również bardzo złożone zwyczaje godowe. Samiec każdego ranka dokładnie sprząta swój teren z liści i innych śmieci, gdyż samice są bardzo wymagające, a jeden liść może niekiedy zaważyć o braku jej zainteresowania. Kiedy już jednak samica przyleci, przychodzi pora, aby samiec wykazał się w swoim wyjątkowym tańcu godowym. Stroszy on wówczas swoje pióra oraz pióropusz i rozpoczyna dynamiczne falowanie, zanim to jednak nastąpi zmienia kolor swoich oczu z niebieskiego na żółty. Zwieńczeniem tego pokazu jest nagła, kilkukrotna ekspozycja mieniącej się łaty na gardle. Jeśli kandydat zaprezentuje się bezbłędnie ma szansę na przystąpienie do zapłodnienia.

Ptaki z rodzaju Apteryx obejmującego 5 współcześnie żyjących gatunków kiwi także posiadają interesujące zwyczaje godowe. Te niesamowite nocne ptaki często dobierają się w pary na długie lata, choć zdarza się, że co jakiś czas zmieniają swoich partnerów. Ich najciekawszym zwyczajem są natomiast unikatowe wokalizacje. Nocami, głównie bezksiężycowymi, nawołują się celem zlokalizowania. Podczas, gdy samce wydają wysokie, świszczące dźwięki, samice odpowiadają chrapliwym głosem. Gniazda mają zlokalizowane w norach wykopanych przez samce. Natomiast ich sezon lęgowy przypada od późnej zimy do wczesnego lata. Warto też wspomnieć, że samice kiwi składają stosunkowo duże jaja, które mogą stanowić 20% wagi samicy.

To piękno trzeba chronić

Międzynarodowy Dzień Ptaków, to doskonała okazja, aby przypomnieć, że prawie każdy wspomniany powyżej gatunek jest pod ochroną, a ich przyszłość jest wciąż niepewna. Otaczające nas piękno przyrody łagodzi nerwy, inspiruje i uwrażliwia, pytanie brzmi jak długo… Na szczęście jest wiele inicjatyw, projektów ochronnych oraz stref ochrony, które
w realny sposób przyczyniają się do poprawy tej sytuacji. Przykładem takiej inicjatywy jest np. akcja ,,Chronimy rycyka”. Być może zastanawiałeś/łaś się kiedyś co Ty możesz zrobić, aby choć nieco wspomóc przyrodę? Warto zostać wolontariuszem by choć raz zobaczyć, jak wyglądają prace ochronne, ale już sama świadomość sytuacji i edukacja osób w Twoim najbliższym otoczeniu może mieć ogromne znaczenie, do czego serdecznie zachęcam.

1. Awifauna – ogół gatunków ptaków zamieszkujących określony obszar geograficzny, rodzaj środowiska lub żyjących w określonym okresie geologicznym (definicja za: https://encyklopedialesna.com/haslo/awifauna/) ↩︎